براي اينكه زبان ملي [فارسی] تضعيف نشود به «زبان لارستاني» مي گويند «گويش»!

منيره جهان بين/ صحبت: دكتر عبدالنبي سلامي زاده ۱۳۲۹ در دوانِ كازرون است. پژوهشگر ارشد مردم شناسي، خوشنويس، گرافيست، مدرس هنر و شاعر ايراني. او چند روز قبل به همراه رضا كيانيان بازيگر مطرح تئاتر و سينماي كشور به لار آمده بود و در فرصتي كوتاه توانستم چند دقيقه اي با او گفت و گو كنم. يكي از مهمترين كارها و آثار او كار بر روي گنجينه گويش فارس است و گويش لارستاني هم بخشي از اين كتاب را به خود اختصاص داده است.

اگر بخواهيد از او بيشتر بدانيد بايد گفت وي از سال ۵۶ در مركز فرهنگ مردم (صدا و سيما) بوده و تا سال ۸۰ در آنجا كار پژوهشي انجام داده است و تعدادي از تأليفاتش مثل فرهنگ گويش دواني، طب سنتي دوان، محصول آن سالهاست كه چاپ شده.

فرهنگ گويش دواني، ديگر اثر او را فرهنگستان چاپ كرده است. همچنين يك مجموعه به نام گنجينة گويش شناسي فارس را نيز كار كرده است كه ۷۲ گويش در ۷ جلد كتاب گردآوري شده و ۶ جلد آن تاكنون چاپ شده است. به گفته خودش جلد ۷ آن زير چاپ و جلد ۸ آن هم در دست تحرير است. علاوه بر اينها يك كتاب به نام تاريخ و فرهنگ مردم دوان دارد كه با همكاري دكتر عبدالعلي لهسايي زاده تهيه شده است. كتاب قصه هاي مردم كازرون هم اثر بعدي اوست كه گردآوري آن توسط مرحوم محسن پزشكيان صورت گرفته است.

از عبدالنبي سلامي همچنين مقالات زيادي در مجلات زبانشناسي، گويش شناسي فرهنگستان، نامة فرهنگستان، سروش و… به چاپ رسيده است. در ادامه مي توانيد گفت و گوي كوتاه من با او را بخوانيد:

***

براي شروع گفت و گو لطفا در مورد بخش گويش لارستاني كتاب گنجينه گويش فارس توضيح دهيد.

۲۱ گويش را در لارستان كار كرده ام. هر نقطه اي ۲۶۰۰ واژه. من كلا روي گويش ها و زبان شناسي كار كردم. اين كتاب علاوه بر دستور زبانش و مطالبي كه براي شناسايي آن نوشتم ۱۸ موضوع دارد. ۱۸ موضوع و واژه هاي به صورت عمومي در ستون فارسي مثل پدر، مادر، دختر، پسر، عمو كه اين واژه ها به زبان لاري گفته شده است. اوز به زبان خودش و اطراف به زبان خودش. در اين منطقه ما يك گروهي داريم كه بومي اين منطقه هستند و اَچمي يك گروهي داريم كه كوچ كردند و به اين منطقه آمدند مثل لامردي ها و… همچنين بيرمي ها كه زبان آنها اَچمي نيست و زبان آنها متمايل هست به سمت دشتي بوشهر و لُري.

درادامه كتاب اعضاي بدن گوش، چشم و… به زبان لاري و ديگر زبان ها و گويش ها امده است.

اين اطلاعات بر اساس گزارش ميداني است؟

كلمه به كلمه پرسيده شده  است. از يك جمع و قديمي ترين افراد پرسش شده است. مثلاً واژه «چشم» را در نظر گرفته ايم و صد تا جمله مرتبط كه هر منطقه در مقابل يك جمله فارسي، يك جمله به زبان خودش گفته است. يعني ۲۶۰۰ واژه و ۱۰۰ جمله به صورت يكسان در كل استان فارس.

اينها واژه هايي هستند كه پايه زبان هستند و در تمام دنيا وجود دارند مثل چشم، گوش، پدر، مادر و… ۱۰۰۰ واژه پايه و ۱۶۰۰ واژه منطقه اي عام در منطقه و آنها هم اضافه كرديم در نتيجه ۲۶۰۰ واژه كه جمع شده هم مي توانيد استفاده زبان شناسي داشته باشيد هم استفاده مردم شناسي و به همة اين مباحث مي تواند ربط پيدا بكند.

البته اين كار را به عنوان يك الگو معرفي كرده ام. الگويي براي گردآوري گويش هاي تطبيقي كه فرهنگستان هم آن را به عنوان الگو مد نظر دارد كه در استانهاي ديگر هم كار شود. بعضي از استانها هم مثل اصفهان و گيلان و قزوين كار كرده اند طبق همين الگو.

جنابعالي كه سالها در حوزه زبان شناسي تحقيق كرده ايد زبان لارستاني را زبان مي دانيد يا گويش؟

زبان هست. همة گويش هايي كه با فارسي امروز متفاوتند و لهجه اي از فارسي امروز نيست و داراي دستور و آواي خاص هستند را مي توان زبان محسوب كرد.

اما وقتي مي گوييم گويش لارستاني به اين دليل هست كه اسناد مكتوب ندارد و دوم اين كه گويش برهاي آن محدود هستند. لار در حد يك شهرستان و يا در حد يك شهر است. محدود است. در نتيجه براي اين كه زبان فارسي كه يك زبان ملي است تضعيف نشود به اينها زبان گفته نمي شود در حاليكه همة خصوصيات يك زبان را دارد. يعني شما مي توانيد بگوييد زبان لارستاني يا زبان لاري.

ولي در مقابل زبان ملي اين تفاوت را قائل شدند كه زباني كه در درون محدودة سياسي ايران است و با فارسي امروز متفاوت است و فارسي زبانها آن را متوجه نمي شوند بنابراين اين يك زبان است اما در مقابل فارسي به آن گويش مي گويند.

لازم است توضيح دهم كه تفاوت زبان با لهجه در اين است كه شخصي كه با لهجة شيرازي صحبت مي كند تهراني ها، اصفهاني ها و… آن را متوجه مي شوند. ولي در مرود مثلا زبان لارستاني از لحاظ دستوري و واژگاني و آوايي با فارسي كاملا متفاوت است.

دكتر دبيري مقدم يك كتاب دارد به نام «رده شناسي زبان هاي ايراني» كه در آن به تاكيد لارستاني را زبان مي داند.

خلاصه كلام اينكه شما مي توانيد بگوييد لارستاني زبان هست اما به دليل اين كه زبان فارسي ما تضعيف نشود آن را گويش مي ناميم.

همه اين زبانها شاخة جنوب غربي است كه مربوط مي شود به فارسي ميانه و دوران شناسي آن موقع و حتي ممكن است با توجه به واژه ها و ساخت دستوري آنها ريشة آنها عميق تر هم باشد ولي حداقل اين كه ريشه اين گويش ها و زبان ها تا دوران فارسي ميانه مسجّل است.

شما ۲۱ گويش را در منطقه لارستان شناسايي كرده ايد. لارستان در كنار بقيه يك زبان به حساب مي آيد يا به تنهايي؟

هر كدام از اين گويش ها بجز گويش هاي بيرم و مُهر و لامرد كه به فارسي نزديك تر است با ساختار فارسي اَچمي ها، اوزي و فيشوري و اشكناني و… اينها هر كدام مي توانند به عنوان يك زبان مطرح شوند. در نهايت به دليل شباهت هاي بسيار زياد بين آنها مي توانند لهجه هاي زبان لارستاني محسوب شوند. يعني اگر لاري را به عنوان زبان محور مطرح كنيم اوزي و فيشوري مي توانند لهجه اي از اين زبان باشند.

همة اين گويش ها به دليل اين كه در يك خانواده هستند بسيار از نظر ساخت دستوري، آوايي و واژگاني به هم نزديك هستند از اين نظر زبان لارستاني را به عنوان محور قرار مي دهيم. زبان لارستاني مي تواند تمامي اين لهجه ها را در بر گيرد. محوريت را لارستان در نظر مي گيريم البته لارستان بزرگ نه فقط شهرستان لارستان.

براي حفظ اين گنجينة با ارزش يعني زبان لارستاني كه شما هم در معرفي بهتر آن نقش داشته ايد چه بايد كرد؟

من خدمت كوچكي انجام داده ام هم براي لارستان هم براي فارس چرا كه هميشه دغدغه گردآوري فرهنگ عامه را دارم.

وقتي از خارج از لارستان و يا ايران افرادي مي آيند و با حوصله و با دقت و با حساسيت اين گويش ها را گردآوري مي كنند بنابراين داراي ارزش است؛ ارزش فرهنگي ميراث پدران ماست نبايد خودمان به دست خودمان با بي تدبيري اين گويش را از زبان بچه هايمان بگيريم و فارسي را جايگزين كنيم.

اين زبان را بايد حفظ كنيم. همة ما وظيفه داريم كه اين زبان را به بچه هايمان ياد بدهيم. آنها مي توانند فارسي را در مدرسه ياد بگيرند. همة ما همين طور بوده ايم. روستا زاده اي هستيم داراي يك گويش خاص كه در دوران كودكي آموختيم الان هم ملكة ذهن ماست.

من بسيار روي زبان مادري ام كار كرده ام. امكان ندارد شخصي زبان محلي صحبت كند ولي فارسي ياد نگيرد. همزمان اين دو زبان را ياد مي گيرد امّا اگر زبان محلّي را ياد نگيرد زبان خودش را از دست داده است.

http://aftablarestan.ir/